vc t tng o c, li sng. Do ú mt s ngi mun hn ch vic dng
kinh t th trng v loi b nhng cỏi phỏt sinh t nú.
Mt lý do khỏc na l ngoi mt tớch cc ca c ch th trng, õy ú
ó cú mt s biu hin "chch hng XHCN". iu ny ó tr thnh mt
trong 4 nguy c (tt hu v kinh t, chch hng XHCN, nn tham nhng v
t quan lieu, "din bin ho bỡnh" do cỏc th lc thự ch gõy ra) trong quỏ
trỡnh xõy dng CNXH Vit Nam".
Trờn trng quc t, t cui nhng nm 80, CNXH mt s nc ụng
u sp i, tip theo l s tan v ca Liờn Xụ. Quỏ trỡnh ci t, ci cỏch
nhng ni ú khụng cũn l nguy c m tht bi ó din ra trong thc t.
Gúp phn khc phc nhng khuynh hng sai lm trong quỏ trỡnh i
mi, khỏi nim "nh hng XHCN" v "gi vng nh hng XHCN" ó ra
i.
Nn kinh t th trng nh hng XHCN m ng ta ch trng xõy
dng v phỏt trin cú nhng c im sau:
- H thng th trng ngy cng c phỏt trin y : th trng hng
hoỏ dch v, th trng cụng ngh, cỏc dch v thụng tin, tip th, phỏp lý, ti
chớnh, ngõn hng, kim toỏn bo him, bo lónh, th trng sc lao ng, bt
ng sn, vn, chng khoỏn v.v Tt c cỏc th trng ny liờn h cht ch
vi nhau, hỡnh thnh mt chnh th ca nn kinh t.
- Mi ch th kinh t cú li ớch riờng v l ch th ca th trng, tham
gia hot ng v cnh tranh ln nhau v bỡnh ng trc phỏp lut.
- Vic vn hnh nn kinh t th trng c thc hin trong s kt hp
ng li, ch trng, chớnh sỏch, k hoch v.v vi vic s dng tớn hiu m
th trng cung cp, bo m s phỏt trin cõn i, bn vng.
- Chớnh ph thc hin s iu chnh v khng ch v mụ khi cn thit.
- Kinh t th trng ly cỏc thnh phn kinh t da trờn s hu xó hi v
s hu tp th lm nn tng, ly kinh t nh nc lm ch o.
5 5
Nhng iu kin bo m cho nn kinh t th trng nh hng XHCN
vn hnh cú hiu qu l:
- Phỏt huy ti a kh nng ca mi thnh viờn trong xó hi lm giu cho
mỡnh v cho t nc, thỳc y lc lng sn xut xó hi phỏt trin, lm cho
dõn giu nc mnh.
- Gii quyt vn cụng bng xó hi phự hp tng bc vi s tng
trng kinh t.
- t di s lónh o ca ng Cng sn Vit Nam, di s qun lý
ca Nh nc ca dõn do dõn vỡ dõn.
- Phỏt trin kinh t nh nc nm vai trũ ch o, kinh t nh nc v
kinh t hp tỏc xó dn dn tr thnh nn tng.
- Xỏc lp, cng c nõng cao a v lm ch ca ngi lao ng trong nn
kinh t th trng, to iu kin s phỏt trin con ngi mt cỏch cụng bng.
- Thc hin nhiu hỡnh thc phõn phi ly phõn phi theo kt qu lao
ng kt hp vi phõn phi theo vn, ti sn v.v
T nhng ni dung ó c xỏc nh trờn, nhỡn li 15 nm i mi
nhan dõn ta ó t c nhng thnh tu quan trng. Nn kinh t tng trng
khỏ. Vn hoỏ, xó hi cú nhng bc tin b. i sng nhõn dõn c ci
thin giỏo dc o to cú bc phỏt trin v cht. Trỡnh dõn trớ c nõng
lờn. Tỡnh hỡnh chớnh tr - xó hi c bn n nh. Tuy nhiờn nn kinh t nc ta
cng bc lc nhiu nhc im. Kinh t th trng mi phỏt trin cha ng
bụ, chu tỏc ng mnh m c tớch cc ln tiờu cc, b mỏy t chc cỏn b,
cụng nhõn cũn nhiu yu kộm v.v Nhng nhc im ny ó tỏc ng mnh
m ti vic phõn phi lao ng tin lng.
2. Vai trũ ca lao ng, chi phớ lao ng, nguyờn tc phõn phi tin
lng trong c ch th trng nh hng XHCN.
Quỏ trỡnh phỏt trin ca xó hi loi ngi di bt c ch no, vic
to ra ca ci vt cht u khụng tỏch ri lao ng. Lao ng vi t cỏch l
6 6
hot ng chõn tay v trớ úc s dng cụng c lao ng, bin i i tng lao
ng thnh cỏc sn phm cú ớch phc v cho cuc sng ca mỡnh. Nh vy
lao ng l iu kin u tiờn cho s tn ti v phỏt trin ca xó hi loi
ngi.
m bo liờn tc quỏ trỡnh tỏi sn xut, trc ht phi bo m tỏi sn
xut sc lao ng. iu ú cú ngha l sc lc m con ngi hao phớ trong
quỏ trỡnh sn xut phi c bi hon di dng thự lao lao ng. Tin cụng
hay tin lng l phn thự lao lao ng c biu hin bng tin m doanh
nghip tr cho ngi lao ng cn c vo thi gian, khi lng cht lng
sn phm m h lm ra. Thc cht, tin lng l biu hin bng tin ca giỏ
tr sc lao ng ca ngi lm cụng.
- Trong nn kinh t th trng nh hng XHCN, sc lao ng cng
nh cỏc hng hoỏ khỏc. Nú cú giỏ c v ph thuc vo quy lut cung cu v
chu s tỏc ng ca cỏc quy lut kinh t th trng khỏc.
- Tin lng trong nn kinh t th trng cú nhng chc nng sau õy:
- Biu hin giỏ c sc lao ng lm c s iu chnh lng cho phự
hp mi khi giỏ c trờn th trng nhỡn chung bin ng (chc nng thc o
giỏ tr).
- Bi hon tỏi sn xut sc lao ng, bo m nng lc lõu di ca ngi
lao ng, ng viờn khuyn khớch lao ng t hiu qu cao (chc nng kớch
thớch sc lao ng).
- Tr giỳp ngi s dng lao ng, theo dừi giỏm sỏt ngi tr giỳp lao
ng lm vic (chc nng iu ho lao ng).
- m bo d phũng cuc sng cho ngi lao ng khi h ngh hu hoc
ri ro trong cuc sng (chc nng tớch lu).
Tin lng l ngun thu nhp chớnh ca ngi lao ng. Nú l ngun
bo m cuc sng ca bn thõn ngi lao ng v gia ỡnh h. i vi ch
7 7
doanh nghip khi lng tin lng tr cho ngi lao ng c coi l khon
chi phớ kinh doanh.
Ngoi tin lng, cụng nhõn viờn chc cũn c nhn cỏc khon tr cp
xó hi nh bo him xó hi, bo him y t.
Bo him xó hi c hỡnh thnh bng cỏch trớch theo t l quy nh trờn
tng qu lng. Bo him xó hi c chi trong cỏc trng hp ngi lao
ng b tai nn, m, au, thai nghộn, bnh ngh nghip, hu trớ, t tut.
Bo him y t c chi tr cho vic cha bnh, vin phớ, thuc men
cho ngi lao ng.
Nh vy tin lng cựng vi cỏc khon chi phớ theo lng hp thnh
khon chi phớ lao ng sng trong giỏ thnh sn phm.
Ti cỏc doanh nghip, hch toỏn tin lng l cụng vic phc tp trong
vic hch toỏn chi phớ kinh doanh. Bi vỡ tớnh cht lao ng v thự lao lao
ng khụng n nht m thuc nhiu ngnh ngh k thut khỏc nhau. Vic
hch toỏn chi phớ lao ng cú tm quan trng c bit. Vỡ nú l c s nh
giỏ thnh sn phm v giỏ xut xng, mt khỏc nú cũn l cn c xỏc nh cỏc
khon ngha v v phỳc li xó hi. m bo cung cp thụng tin cho lónh
o doanh nghip, t chc lao ng tin lng phi quỏn trit nhng nguyờn
tc sau:
Nguyờn tc chung "Kinh t th trng nh hng XHCN thc hin phõn
phi ch yu theo kt qu lao ng v hiu qu kinh t, ng thi phõn phi
theo mc úng gúp vn v cỏc ngun lc khỏc vo sn xut kinh doanh v
thụng qua phỳc li xó hi"
(1)
. õy, bỏo cỏo ny ch vn dng nguyờn tc
"Phõn phi ch yu theo kt qu lao ng v hiu qu kinh t".
Cn c vo nguyờn tc chung, quỏ trỡnh hch toỏn lao ng tin lng
phi quỏn trit nguyờn tc c th sau:
Phõn loi sc lao ng hp lý.
(1)
(1)
Báo cáo Chính trị của BCH TW Đảng trình Đại hội Đảng lần thứ IX. Báo Nhân dân ngày 21-4-2001
8 8
Trong cỏc doanh nghip thụng thng cú nhiu ngnh ngh khỏc nhau.
hch toỏn v qun lý chớnh xỏc phi phõn loi. Cú ngha l sp xp lao
ng theo cỏc nhúm khỏc nhau cựng mt c trng nht nh. Cỏc tiờu chớ
phõn loi lao ng l:
- Phõn theo thi gian lao ng. Ton b lao ng cú th chia thnh lao
ng thng xuyờn (c hp ng di hn v ngn hn) v lao ng tm thi
mang tớnh thi v. S phõn loi ny giỳp cho lónh o doanh nghip nm
c tng s lao ng, t ú cú k hoch b trớ, sp xp cụng vic hp lý, cú
k hoch bi dng, o to, khai thỏc. Mt khỏc, lónh o xỏc nh cỏc
khon ngha v vi ngi lao ng v nh nc c chớnh xỏc.
- Phõn theo quan h vi quỏ trỡnh sn xut. Cú th chia lm hai loi:
Loi th nht: Trc tip sn xut. Loi ny bao gũm nhng ngi lm
cụng nhõn trc tip sn xut hay tham gia vo quỏ trỡnh sn xut sn phm
hoc cỏc dch v. H thuc v nhng ngi iu khin thit b mỏy múc
to ra sn phm (k c cỏn b k thut trc tip sn xut) v nhng ngi
phcv quỏ trỡnh sn xut nh vn chuyn, bc d nguyờn vt liu v.v
Loi th hai: Loi giỏn tip sn xut. õy l b phn tham gia giỏn tip
vo quỏ trỡnh sn xut nh nhõn viờn k thut, t chc ch o hng dn k
thut, nhõn viờn qun lý kinh t, nhõn viờn qun lý hnh chớnh.
- Phõn theo chc nng ca lao ng trong quỏ trỡnh sn xut kinh doanh.
Theo nguyờn tc ny, ton b lao ng trong doanh nghip cú th chia lm 3
loi:
Loi th nht - lao ng thc hin sn xut, ch bin.
Loi th hai - Lao ng thc hin chc nng tiờu th sn phm, hng
hoỏ, dch v nh bỏn hng, tip th, nghiờn cu th trng v.v
Loi th ba - Lao ng thc hin chc nng qun lý.
Cỏc hỡnh thc tr lng:
9 9
Do ngnh ngh, cụng vic trong doanh nghip khỏc nhau nờn vic chi tr
lng cho cỏc i tng cng khỏc nhau nhng trờn c s tiờu chớ phự hp.
Thc t cú nhiu cỏch phõn loi nh cỏch tr lng theo sn phm, lng thi
gian, phõn theo i tng giỏn tip trc tip, theo chc nng nh lng bỏn
hng, sn xut, qun lý. Mi cỏch phõn loi u cú tỏc dng tớch cc giỳp cho
qun lý iu hnh c thun li. Tuy nhiờn, cụng tỏc qun lý núi chung
v hch toỏn núi riờng phc tp, tin lng thng c chia lm tin
lng chớnh v tin lng ph.
Tin lng chớnh l tin lng tr cho ngi lao ng bao gm tin
lng cp bc, tin thng v cỏc khon ph cp cú tớnh cht tin lng.
Tin lng ph l b phn tin lng tr cho ngi lao ng m thc t
khụng lm vic nh ngh phộp, hi hp, hc tp, l tt v.v
Hai cỏch phõn loi ny giỳp cho lónh o tớnh toỏn phõn b chi phớ tin
lng c hp lý, chớnh xỏc ng thi cung cp thụng tin cho vic phõn tớch
chi phớ tin lng mt cỏch khoa hc.
Da vo nhng nguyờn tc phõn phi trờn, cỏc doanh nghip da vo
c im, tớnh cht, trỡnh qun lý ca doanh nghip m tr lng theo cỏc
hỡnh thc sau:
a) Tin lng theo thi gian
- Theo hỡnh thc ny, vic tr lng cho ngi lao ng theo di lm
vic, kt hp vi k thut chuyờn mụn, thnh tho ngha v m xp cỏc loi
bc lng.
Tin lng theo thi gian tng ng vi lng thỏng, tun l, ngy, gi
gi l lng thỏng, lng tun, lng ngy v lng gi.
Lng thỏng l lng tr c nh hng thỏng c qui nh i vi tng
bc lng trong cỏc doanh nghip cú thỏng lng. Hỡnh thc ny cú nhc
im khụng tớnh c ngi lm nhiu hay ớt ngy trong thỏng v thng ỏp
dng cho nhõn viờn hnh chớnh.
10 10
Lng tun l tin lng tr cho mt tun da trờn cụng thc: lng
thỏng x 12 thỏng ri chia cho 52 tun.
Lng ngy: cn c vo mc lng ngy v s ngy lm vic thc t
trong thỏng. Lng ngy thng c ỏp dng cho mi ngi lao ng trc
tip hng lng thi gian, tớnh lng cho ngi lao ng trong nhng ngy
hc tp, lm ngha v khỏc v lm cn c tớnh tr cp bo him xó hi.
Hỡnh thc ny cú u im l th hin c trỡnh k thut v iu kin ca
ngi lao ng. Nhc im ca nú l cha gn kt tin lng vi sc lao
ng ca tng ngi nờn khụng ng viờn vic tn dng thi gian lao ng
nõng cao nng sut lao ng v h giỏ thnh sn phm.
Tin lng gi: Tin lng c tớnh da trờn c s mc lng ngy
chia cho s gi tiờu chun. Nú c ỏp dng cho lao ng trc tip khụng
hng theo lng sn phm. Hỡnh thc ny cú u im l tn dng c thi
gian lao ng nhng cú nhc im l khụng gn c tin lng v kt qu
lao ng. Hn na, nú cú nhc im theo dừi phc tp.
Trong thc t lng thi gian cn c tr lng cng ngn thỡ vic tr
lng cng gn sỏt mc hao phớ lao ng thc ca ngi lm cụng. Hỡnh thc
tr lng theo thi gian c chia thnh tin lng tớnh theo thi gian c
chia thnh tin lng tớnh theo thi gian cú thng. Cỏch tớnh nh sau:
Tin lng tớnh theo thi gian n gin: S thi gian lm vic thc t
nhõn vi mc lng ca n v thi gian:
Tin lng thỏng = x
Nu tr lng theo ngy thỡ tin lng c lnh trong thỏng ca mi
ngi bng cỏch mc lng ngy nhõn vi s ngy lm vic trong thỏng:
=
Hỡnh thc ny cú nhc im khụng phỏt huy c nguyờn tc phõn
phi theo lao ng. Vỡ nú cha chỳ ý n cỏch s dng thi gian lao ng, s
11 11
dng nguyờn liu mỏy múc hay núi cỏch khỏc cha quan tõm n s lng,
cht lng sn phm m thi lao ng lm ra.
Lng thi gian cú thng: tin lng tớnh theo thi gian n gin kt
hp ch tin lng trong sn xut.
Mc lng = Lng thi gian n gin + tin thng.
Hỡnh thc ny ó phỏt huy c tỏc dng thỳc y ngi lao ng tit
kim nguyờn vt liu, bo m thi gian lao ng, nờu cao tinh thn trỏch
nhim sỏng to trong lao ng nhm tng nng sut lao ng, h giỏ thnh sn
phm.
Nh vy hỡnh thc tr lng theo thi gian cha quỏn trit c nguyờn
tc phõn phi theo lao ng. Tin lng cũn mang nng tớnh bỡnh quõn, cha
ng viờn c nhit tỡnh lao ng sc sỏng to ca ngi cụng nhõn. Vỡ vy
ch khi no doanh nghip cha iu kin thc hin ch tr lng theo
sn phm mi ỏp dng ch tr lng theo thi gian.
b) Hỡnh thc tr lng theo sn phm
Cỏch tớnh lng ny cn c vo s lng, cht lng cụng vic c
hon thnh. õy l cỏch phõn phi sỏt hp vi nguyờn tc phõn phi theo lao
ng. iu ny c th hin rừ cú s kt hp gia thự lao lao ng vi kt
qu sn xut, gia ti nng vi vic s dng nõng cao cụng sut mỏy múc
nõng cao nng sut lao ng.
Tuy nhiờn hỡnh thc ny cũn hn ch nh ny sinh khuynh hng ch coi
trng s lng sn phm m cha quan tõm n cht lng cụng vic, vi
phm quy trỡnh s dng mỏy múc, khụng theo ỳng nh mc kinh t - k
thut. Vỡ vy khi tr lng theo sn phm vn quan trng l phi xõy dng
cỏc nh mc, cỏc tiờu chun kinh t - k thut lm c s cho cỏch tớnh
lng n giỏ i vi tng loi sn phm, tng loi cụng vic hp lý nht.
12 12
Tu thuc vo iu kin v tỡnh hỡnh c th ca tng doanh nghip m
vn dng hỡnh thc tr lng theo sn phm. Nú bao gm cỏc hỡnh thc c
th sau:
Tin lng tr theo sn phm trc tip khụng hn ch. Cú ngha l: tin
lng tr cho ngi lao ng c tớnh trc tip theo s lng sn phm. Sn
phm ny phi ỳng quy cỏch, phm cht, nh mc kinh t v n giỏ tin
lng sn phm ó qui nh. Khụng chu s hn ch no. Cụng thc:
L = Q x g
L: tin lng tr theo sn phm trc tip
Q: s lng sn phm hp quy cỏch
g: n giỏ tin lng sn phm
n giỏ tin lng sn phm c xõy dng cn c vo mc lng cp
bc v nh mc thi gian hoc nh mc s lng cho cụng vic ú. Ngoi
ra, nu cú ph cp khu vc thỡ n giỏ tin lng cũn c cng thờm ph
cp khu vc.
n giỏ =
g
: n giỏ tin lng sn phm
M
l
: mc lng gi (ngy) ca tng cp bc cụng vic.
Q
m
: mc sn phm nh mc
T
m
: nh mc thi gian
Hỡnh thc tr lng theo sn phm khụng hn ch l hỡnh thc tr lng
c ỏp dng ph bin trong cỏc doanh nghip phi tr lng cho lao ng
trc tip. Vỡ nú cú u im n gin, d tớnh, quỏn trit nguyờn tc phõn phi
theo lao ng. Lng cụng nhõn cng cao, sn phm lm ra cng nhiu,
khuyn khớch c ngi lao ng quan tõm n mc tiờu: s lng, cht
lng, h giỏ thnh sn phm.
13 13
Tuy nhiờn hỡnh thc ny cú nhc im: d ny sinh khuynh hng cụng
nhõn ch quan tõm n li ớch cỏ nhõn, li ớch cc b m khụng quan tõm n
li ớch chung ca tp th, ca n v.
Hỡnh thc tr lng theo sn phm lu tin. Theo cỏch tớnh ny, ngoi
tin lng sn phm trc tip cũn cn c vo mc hon thnh vt nh
mc lao ng tớnh thờm mt s tin lng theo t l lu tin. Mc lu tin
ny cú th quy nh bng cỏch cao hn nh mc sn lng. Nhng sn phm
di nh mc khi im lu tin c tớnh theo n giỏ lng chung c
nh. Nhng sn phm vt mc ny c tr theo n giỏ lu tin. T l
hon thnh vt mc ch tiờu ngy cng cao thỡ lng lu tin cng ln.
Lng tr theo sn phm lu tin cú tỏc dng ng viờn ngi lao ng
tng nng sut lao ng v lm tng khon mc chi phớ nhõn cụng trong giỏ
thnh ca doanh nghip. Do vy, hỡnh thc ny c coi nh bin phỏp tm
thi. Khi cn thiột y nhanh tc sn xut bo m sn xut cõn i ng
b hoc khi doanh nghip cn thc hin gp n t hng ó hp ng. Khi
khụng cn thit thỡ doanh nghip khụng nờn s dng hỡnh thc ny.
Hỡnh thc tr lng theo sn phm giỏn tip
Cỏch tớnh hỡnh thc ny c xỏc nh: nhõn s lng sn phm thc t
ca ngi lao ng trc tip c ngi ú lm vi n giỏ lng cp bc
ca h hay mc lng cp bc nhõn vi t l % hin thnh nh mc s lng
bỡnh quõn ca ngi lao ng trc tip:
L
gt
= Q x
gt
hoc L
gt
= Ml
gt
x x 100
L
gt
: tin lng lao ng giỏn tip
Q: s lng sn phm cụng nhõn trc tip
gt
: n giỏ trc tip
L
gt
: mc lng cp bc ca lao ng giỏn tip
14 14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét