Lược thuật từ và nhận diện từ trong tiếng Việt

1
Lc thut T v nhn din t ting Vit

A- t vn

Trong s cỏc n v t vng, tl mt n v c bn nht, tp hp cỏc
t l vic lm u tiờn ca nhng ngi lm t in v cỏc nh nghiờn cu ngụn
ng. õy cng l mt trong nhng vn khú nht ca ngụn ng hc, bi s
thiu thng nht trong lý thuyt chung v s chờnh lch khi i t lý lun ti hin
thc mt ngụn ng.
Do ú, phõn nh ranh gii cỏc n v thng c gi l t luụn c
coi l vic lm hng u, cú tm quan trng c bit.
Trong khuụn kh bi tiu lun, chỳng tụi xin lc thut cun sỏch T v
nhn din t Ting Vit (Nxb: Giỏo dc, H: 1996) ca Giỏo s Nguyn Thin
Giỏp da trờn haiphng din: nhn din t v xỏc lp nh ngha t
trong ting Vit. i vi mi phn, xin c trin khai theo cỏc ý chớnh:
1. C s lý thuyt trong ngụn ng hc th gii.
2. Thc trng ỏp dng cỏc c s lý thuyt ú vo ting Vit.
3. Bỡnh lun v hng gii quyt.

B- Ni dung vn
I. Vn nhn din t
1. C s lý thuyt trong ngụn ng hc th gii
Cỏc tiờu chun nhn din t v hiu lc i vi ting Vit:
1.1. Tớnh tỏch ri
A.I.Xmirnixkiy l ngi u tiờn phõn bit rừ rng hai bỡnh din khỏc
nhau khi nhn din t: tớnh tỏch ri v tớnh ng nht ca t.
Vn th nht - vn tớnh tỏch ri ca t - chớnh l vn nhn din
t trờn trc tuyn tớnh. i vi ting Vit, vi t cỏch l mt t - trờn trc tuyn
tớnh - phi cú nhng tiờu chớ sau õy:
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

2
- í ngha: õy chớnh l tiờu chun phõn bit t vi nhng n v ng õm
thun tỳy nh õm v, õm tit
- í ngha t vng - ng phỏp: t thuc vo mt phm trự t vng - ng
phỏp no ú, cũn hỡnh v thỡ khụng. Mt cu to ngụn ng ó l t thỡ phi cú
tớnh t loi v quan h ng phỏp. Nhng i vi ting Vit - l ngụn gn khụng
bin hỡnh - nu coi t loi v quan h cỳ phỏp l du hiu nhn din t thỡ
khú m thc hin c. Cho nờn nhn din t ting Vit khụng th cn c vo
t loi m ch cú th cn c l ý ngha phm trự ca nú.
- Tớnh hon chnh v ng õm: Cng nh t ca cỏc ngụn ng khỏc, t
ting Vit phi c nh hỡnh v ng õm, chỳng phi l nhng õm tit nht
nh ch khụng phi ch l nhng mụ hỡnh tru tng. Trong ting Vit cng cú
dng liờn h c biu th bng hỡnh thc zờro tc l vng mt hỡnh thc ng
õm.
- Tớnh hon chnh v ch vit: Trong ting Vit t ch nụm trc õy
cho n ch quc ng ngy nay, nhng n v cú ngha c vit tỏch ri nhau,
vỡ vy ch vit cú vai trũ nht nh trong vic nhn din t. V mt chớnh t, cú
th xem t ting Vit l khong cỏch gia hai ch trng trờn ch vit. Núi cỏch
khỏc, mi t ting Vit phi l mt khi vit lin.
- Tớnh hon chnh v cu to: Tớnh hon chnh v cu to ca t th hin
ch khụng th chen thờm mt t khỏc vo gia. õy l du hiu phõn bit t
vi cm t c nh v cm t t do.
1.2. Tớnh ng nht ca t ting Vit
Vn tớnh ng nht ca t ang c quan tõm l xỏc nh cỏc bin th
ng õm v bin th t vng - ng ngha ca t. Xỏc nh tớnh ng nht ca t
tc l xem xột nhng s khỏc nhau cú th cú gia cỏc trng hp s dng c
th, cỏ bit ca cựng mt t l nh th no.
- Bin th ng õm ca t ting Vit: hin tng cựng mt ý ngha t
vng c nh hỡnh mt cỏch khỏc nhau. Mun nhng cỏch nh hỡnh khỏc
nhau ú l nhng bin th ca mt t thỡ chỳng phi cú phn gc t chung v do
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

3
ú cú s ging nhau v ngha c th hin c th trong v ng õm ca chỳng.
VD: nhỏt lỏt, dn nhn, ging - trng, gii tri, dũm nhũm
- Bin th t vng - ng ngha: Mt t cú th cú nhiu ý ngha khỏc
nhau. Mi ln s dng ch mt trong nhng ý ngha khỏc nhau ca nú c hin
thc húa. Mi ý ngha c hin thc húa nh vy l mt bin th t vng - ng
ngha.
Xỏc nh cỏc bin th t vng - ng ngha ca t l ng chm n vn
phõn bit t a ngha v t ng õm (cựng mt v ng õm liờn h vi nhiu ý
ngha khỏc nhau). Cú cỏc cỏch x lý khỏc nhau v hin tng ny: hoc coi tt
c l cỏc n v a ngha hoc coi tt c u l ng õm. Nhng ngi ch
trng phõn bit t a ngha v t ng õm cng cú nhng quan im khỏc
nhau. Truyn thng ngụn ng hc trc õy cho rng cỏc t khỏc nhau v ngun
gc, ging nhau v ng õm l cỏc t ng õm, cũn cỏc t ging nhau c v
ngun gc ln t ng õm l cỏc t a ngha. Cũn quan im th hai cho rng, t
ng õm khụng nhng bao gm cỏc t khỏc nhau v ngun gc trựng nhau ngu
nhiờn v ng õm m cũn bao gm c nhng trng hp khi cỏc ý ngha khỏc
nhau ca t a ngha b phõn húa xa n mc khụng nhn ra mi liờn h gia
chỳng na.
i vi ting Vit vic phõn bit t a ngha v t ng õm ch yu da
vo tiờu chun ng ngha: Cỏc ý ngha ca cỏc t ng õm hon ton khỏc nhau
cũn t a ngha cú s liờn h, quy nh ln nhau, ý ngha ny phỏi sinh t ý
ngha kia. Ting Vit l ngụn ng khụng bin hỡnh nờn tiờu chun hỡnh thỏi ca
t t ra hon ton khụng cú tỏc dng. Vn l phi khc phc tỡnh trng tựy
tin thiu nht quỏn thng thy trong cỏc cun t in ó vn dng quan im
ny.
2. Thc trng ỏp dng cỏc c s lý thuyt ú vo ting Vit
- Cỏc tỏc gi theo tiờu chun tớnh c lp cú 2 nhúm vi quan nim khỏc
nhau: Trng Vn Trỡnh v Nguyn Hin Lờ da vo tiờu chun ng õm,
chớnh t; H Lờ, Nguyn Ti Cn da vo v trớ v chc nng. Tuy nhiờn nú ch
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

4
cú tỏc dng kim nghim ch khụng l thao tỏc chia ct, cỏc tỏc gi dựng tiờu
chun ny vn ó mc nhiờn tha nhn n v ang xột l t.
H Lờ: da vo t hp, nu t hp l cú sn thỡ nhng ting tham gia cu
to nờn nú l khụng c lp, ngc li nu t hp khụng phi l cú sn thỡ ting
tham gia cu to l c lp. Tuy nhiờn, vic phõn nh th no l n v ng
ngụn cú sn li nng tớnh ch quan, v li theo quan nim ny thỡ cũn quỏ nhiu
trng hp trung gian. Bn thõn vic xỏc nh õu l ting c lp ó thiu
thuyt phc thỡ dựng tớnh c lp phõn nh ranh gii t li cng khú thc
hin c.
H Lờ cng vn dng tớnh thnh ng (hay tớnh nht th) nh 1 trong 2 tiờu
chun phõn nh t v cm t. Tớnh hon chnh v ngha l c trng thuc v
ngụn ng (khụng ph thuc vo li núi), t cú tớnh hon chnh v ngha, tuy
nhiờn khụng phi mi cu to ngụn ng hon chnh v ngha u l t.
- Nguyn Ti Cn: quan nim ting c lp l cú th tỏch khi t hp
cha nú tham gia thnh lp t hp mi. Cỏch hiu ny khc phc c nhng
trng hp trung gian. Tuy vy vn cũn nhng cỏch x lý thiu nht quỏn. VD:
Cú nhng ting kh nng kt hp rt hn ch li c coi l t (nheo, king,
nhm, bn ), trong khi nhiu ting kh nng kt hp khỏ t do li coi l t t
(xe trong xe p, cỏ trong cỏ vng ).
Hu Chõu vn dng tiờu chun quan h cỳ phỏp vo phõn nh t
cu to vi cm t. Tuy nhiờn, s vn dng ny l i ngc chiu tip cn, vỡ
trong khi cha xỏc nh c õu l t thỡ ly õu ra c trng cu to ca t
lm tiờu chun nhn din chớnh nú. Cao Xuõn Ho cng cho rng s i lp cỳ
phỏp cng ging nh hỡnh thỏi hc, khụng th coi l mt ph nim din dch ca
ngụn ng nhõn loi.
Khi nhn din t ting Vit, Hu Chõu ó chỳ ý n c tớnh tỏch bit
v tớnh ng nht ca t. Nhng nhng tiờu chun v t ca ụng khụng phõn
bit vi c trng ca cm t c nh. ng thi trờn trc m tỏc gi gi l trc
tuyn, Hu Chõu nhn mnh mụ hỡnh cu to nhn din t ting Vit.
Song, mụ hỡnh cu to khụng phi l tiờu chun ca tớnh ng nht ca t. Cn
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

5
c vo mụ hỡnh cu to ch cú th tp hp c nhng ụi khỏc nhau cú chung
mt mụ hỡnh cu to ch khụng nhn din c cỏc t khỏc nhau.
3. Bỡnh lun v hng gii quyt
Trong thc t ting Vit, vic phõn nh ranh gii t vi t t, t vi cm
t l rt khú bi c trng ngụn ng n lp, khụng phõn bit nhau v du hiu
hỡnh thc. Theo chỳng tụi, hng gii quyt vn nh sau:
- Cn chp nhn v lu ý vic gia cỏc n v ting Vit cú nhng
ng ranh gii m.
- X lý trit v nht quỏn cng v t vng hc ca cỏc ting, vỡ vic
xp ting vo t hay t t quyt nh ranh gii gia t (t ghộp) ng. Tỏc gi
Nguyn Thin Giỏp ó phõn tớch khỏ rừ v cng v ca cỏc loi ting trong
ting Vit:
1/ Cỏc ting loi 1 (t do, c lp v ngha) l cỏc t nũng ct, in hỡnh
ca t vng ting Vit.
2/ Cỏc ting loi 2 ch khỏc cỏc t in hỡnh ca ting Vit ch chỳng
khụng cú tớnh c lp v ngha, thng biu th cỏc i tng bờn trong ngụn
ng trong khi cỏc t in hỡnh thng biu th cỏc i tng bờn ngoi ngụn
ng.
3/ Nhng ngi coi cỏc ting loi 3 l cỏc t t ch da vo ch chỳng
khụng hot ng t do. C coi cỏc ting loi 3 l cỏc t t s dn n nhng
mõu thun sau õy: ng trc nhng t hp gm mt ting t do v mt ting
khụng t do s phi coi nhng ting t do cng l t t m bo nguyờn tc
cỏc n v cựng bc kt hp trc tip vi nhau.
Thc tin s dng ngụn ng cho thy cỏc ting loi 3 cú th m rng
phm vi s dng ca mỡnh, VD: Chn qua l y ỳng l thõm.
ng trc nhng thnh ng gc Hỏn nh: lang bt kỡ h, du th du
thc gii thớch cỏch no cng mõu thun.
4/ Nhng ting loi 4 c xỏc nh cng v ngụn ng l t. Nú khỏc vi
nhng t in hỡnh ch: + Khụng c lp v ngha.
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

6
+ í ngha ca chỳng thiờn v ý ngha n tng ch khụng phi ý ngha
biu th.
+Trong ting Vit cng nh trong nhiu ngụn ng khỏc cú nhng t do
c im ý ngha ca mỡnh ch kt hp hn ch vi mt s t nht nh.
+ Cng cú nhng ting khụng hot ng c lp ch l do nhng quan h
v ngha vi cỏc t khỏc quy nh, VD: nghn, phn, lic
+Trong ngụn ng hc ó cú nhng tin l coi nhng yu t khụng c lp
l t.
5/ Nhng ting loi 5 l nhng ting ng trờn gúc ng i khụng xỏc
nh c ý ngha, c coi l t ca ting Vit vỡ nhng l sau õy:
+ Chỳng cng hon chnh v ng õm, ch vit v cu to nh nhng t
in hỡnh ca ting Vit.
+ Hin tng ý ngha ca t b m i, mt i khi tham gia vo t hp t
dng nh l mt quy lut ca mi ngụn ng.
+ Mc dự gii phỏp coi nhng ting loi 5 cng l t ca ting Vit cú
phn no gũ ốp da trờn ỏp lc ca kt cu nhng nu coi chỳng l cỏc õm tit
vụ ngha hoc cỏc hỡnh v thỡ cũn khú khn hn nhiu.
II. Vn nh ngha t
1. C s lý thuyt trong ngụn ng hc th gii
1.1. Khỏi nim "t" trong ngụn ng hc i cng
Theo S.E.Jakhontov, cỏc nh nghiờn cu khỏc nhau ó dựng thut ng
"t" gi nhng hin tng khỏc nhau, nhng cú quan h ln nhau. t nht cú 5
quan nim khỏc nhau v cỏi c gi l "t":
- T chớnh t
- T ng õm
- T t in hc
- T bin t
- T hon chnh
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

7
Cỏc nh ngha v t trờn õy u ỳng bi vỡ chỳng phn ỏnh nhng
hin tng tn ti khỏch quan trong ngụn ng v xut phỏt t nhng s kin
quan sỏt c trong nhiu ngụn ng thuc cỏc loi hỡnh ngụn ng khỏc nhau.
1.2. Cỏch xỏc nh hỡnh v (morphem) khụng thng nht
Trong ngụn ng hc cú hai quan nim khỏc nhau v hỡnh v (morphem).
Bụoanh Cuctnõy cho morphem l b phn nh nht cú ngha ca t, cũn
L.Bloomfield li cho morphem l bt c on nh nht cú ngha no ca ngụn
ng (cú th bao gm c t n v t h). a s cỏc nh Vit ng hc vn dng
khỏi nim morphem theo quan nim ca L.Bloomfield, nhng cng cú ngi
vn dng khỏi nim ny theo cỏch hiu ca Bụoanh Cuctnõy.
1.3. Nhng khỏi nim c bn
Bn v t chc chn cn n nhng thut ng xỏc nh tiờu chớ v
thuc tớnh, tuy nhiờn ngụn ng hc cng cũn nhng cỏch hiu cha nht
quỏn v cỏc khỏi nim c bn nh ý ngha, tớnh hon chnh, tớnh c nh, tớnh
thnh ng Chng hn, vỡ cha cú s thng nht v khỏi nim ý ngha, nờn
M.B.Emeneau thỡ cho dng nh mi õm tit u cú ngha, nhiu tỏc gi khỏc
li phõn bit õm tit cú ngha v õm tit vụ ngha. Hu qu tt yu ca tỡnh trng
trờn l s khụng thng nht v thut ng.
2. Thc trng ỏp dng cỏc c s lý thuyt ú vo ting Vit
C s lý lun trong ngụn ng hc i cng cũn cha thng nht, h qu
tt yu ca iu ny l xut hin nhiu quan nim vi cỏc cỏch hiu khỏc nhau
v n v c gi l t.
Hn na, thc t ting Vit khỏc vi cỏc ng liu u chõu: Cỏi n v tn
ti hin nhiờn nht i vi mi ngi núi ting Vit hin nay l "ting" hay
"ch" (trong khi ngụn ng chõu u, cỏi d nhn din nht l t). Thớ d: n,
núi, p, s, sn, thy v.v Mi ting bao gi cng phỏt ra mt hi v mang mt
thanh iu nht nh, tc l trựng vi mt õm tit; t ch Nụm trc õy cho
n ch quc ng hin nay mi ting bao gi cng tỏch ri thnh mt ch.

THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

8
- Emeneau a ra nh ngha v t da trờn quan nim t chớnh t v t
ng õm. ễng cho rng t ting Vit trựng vi cỏc n v c gi l ting hay
ch, ngha l gm c ting t do v khụng t do. nh ngha ny phự hp vi
tiờu chun: mi t l mt õm tit.
- Trng Vn Chỡnh v Nguyn Hin Lờ thỡ theo quan nim t t in,
xuỏt phỏt t tớnh c ng v chỳ trng mt cú ngha, ngha khụng phõn tớch
c ca t. Vỡ vy m cỏc ụng ny cho (dai) nhỏch, cn, th l t (ting
khụng t do t thõn cú ngha), cũn yu t mt hn ngha nh bự, nhỡn thỡ
khụng.
- Cỏc tỏc gi cũn li u cú xu hng theo quan nim t hon chnh. Mt
s ngi chp nhn mt nh ngha no ú v t trong ngụn ng hc i cng,
ri cn c vo ú miờu t ting Vit nh Hong Tu, Nguyn Vn Tu. Nhng
ngi khỏc t a ra nh ngha chung cho t ca ting Vit, nh Nguyn Kim
Thn, H Lờ.
- Lờ Vn Lý khụng nh ngha t núi chung m ch nh ngha tng loi
c th. Nguyn Ti Cn ch c gng chng minh tớnh c nh ca nhng kt cu
thng gi l t ch khụng i vo nh ngha nú.
3. Bỡnh lun v hng gii quyt
3.1. Nhn xột
- Khụng phi Emeneau ch xut phỏt t mt ng õm v chớnh t, ụng cũn
chỳ ý ti c mt ng phỏp v ng ngha na. Theo cỏch hiu ca ụng, trong
ting Vit, n v õm v hc trựng vi n v c bn ca hỡnh thỏi hc v cỳ
phỏp hc. iu ny ó c Cao Xuõn Ho lm rừ hn sau ny: coi t v t t
ting Vit trựng nhau, thc ra, nú chớnh l õm v, hỡnh v, hoc t, v l tt c
ng thi.
- Cỏc tỏc gi theo nhúm 1.3, 1.4. cú im chung l u cn c vo tớnh
hon chnh v ngha v tớnh c nh xỏc nh t ca ting Vit.
3.2. Hng gii quyt
- Nh vy, cn c ca cỏc quan nim khỏc nhau v t vn cú nhng im
tng ng, chỳng ch khỏc nhau v vic nhn mnh vo thut ng no, khớa
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

9
cnh no ca t. Do ú, thay vỡ da trờn cỏc nh ngha ph nim chung
chung, vic nh ngha t cú th xut phỏt t cỏc quan nim thng nht hn:
+ T l n v c bn ca ting Vit. T chng nhng l n v c bn
ca t vng m cũn l n v c bn ca ngụn ng núi chung. Nhng c trng
ngụn ng hc ca t khin nú tr thnh trung tõm trong c cu ca ngụn ng l
nh sau:
- Trong cỏc n v ngụn ng, t l n v duy nht cú th m nhim
nhiu chc nng nht: Chc nng c bn ca t l chc nng nh danh nhng
trong dóy ng on t cũn mang c chc nng phõn bit ngha, lm bc l ý
ngha ny hay ý ngha khỏc ca nhng t nhiu ngha.
- Khỏc vi hỡnh v, cm t v cõu, cỏc t tn ti trong hai bin dng. Vi
tớnh cỏch mt kớ hiu a ngha tim tng khi nm trong h thng t vng v vi
tớnh cỏch mt kớ hiu thc ti khi ng trong li núi. Nh vy, t vn cú hai
dng ý ngha: 1- nng lc gi tờn, biu th cỏc s vt, hin tng trong phm
vi nh danh v 2- nng lc tham gia vo cỏc mi liờn h t vng trong ng
on.
- Cu trỳc ý ngha ca t rt phc tp trong ú cú c nhõn t t vng ln
nhõn t ng phỏp.
+ T l n v tõm lý - ngụn ng h. V phng din tõm lý - ngụn ng
hc, t qu l n v trung tõm, c bn ca ngụn ng. T lõu nhiu nh ngụn
ng hc ni ting nh A.I.Xmirnitxkiy, E.Sapir, A.A.Potebnja ó nhn thy t
l n v tn ti hin nhiờn cú sn, cũn cỏc n v ngụn ng khỏc nh hỡnh v,
cm t, cõu bng cỏch ny hay cỏch khỏc u do s tn ti ca cỏc t quy
nh. Hỡnh v cng l n v cú ngha cng c tỏi hin nh cỏc t nhng hỡnh
v ch c phõn xut ra nh phõn tớch bn thõn cỏc t, chỳng khụng tn ti c
lp m nhp hn vo t khụng tỏch ri khi t.
Cỏc ngụn ng ca loi ngi rt khỏc nhau v kt cu. Vỡ vy, nhng cỏi
c gi l t trong cỏc ngụn ng khụng th ging nhau hon ton m th no
cng cú nhng s khỏc nhau b phn.
Vy, cú ba khuynh hng c bn trong nguyờn tc inh ngha t:
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

10
- Xỏc nh t mt cỏch khỏi quỏt ri nhng li cho cỏc khoa hc khỏc
(logic, tõm lý hc )
- Xỏc nh t mt cỏch chung chung v phin din.
- Xỏc nh t: 1. Theo quan im ton din
2. Cú tõm v biờn
3. Theo c thự ca tng ngụn ng
Vic xỏc nh t trong ting Vit cn i theo khuynh hng th 3 ny.
Cn phi kho sỏt t mt cỏch ton din t cỏc mt khỏc nhau, ng thi chỳ ý
n nhng c im ca t trong mi ngụn ng riờng bit.
S khỏc nhau gia cỏc ngụn ng v mt loi hỡnh khin cho khụng th cú
mt nh ngha t c th, tha món tt c cỏc ngụn ng. Trong mi ngụn ng
riờng bit, t phi cú mt nh ngha no ú ca mỡnh. Theo phng hng ny
cn kho sỏt t trong mi ngụn ng mt cỏch y v ton din v cỏc mt c
im ng õm, thnh phn hỡnh thỏi hc, ý ngha, chc nng ng phỏp v mi
tng quan ca t vi khỏi nim.
- T hng i trờn cú th vch ra nhng c im ca t ting Vit nh
sau:
1/ T ting Vit l n v nh nht cú ngha.
2/T ting Vit cú th cú bin th ng õm, bin th t vng - ng ngha,
nhng khụng cú bin th hỡnh thỏi hc.
3/ í ngha t vng v ý ngha ng phỏp gn bú cht ch vi nhau trong
t ting Vit. Vỡ vy ý ngha ca t ting Vit thng cú tớnh cht tru tng,
khỏi quỏt v mt ng phỏp.
4/ Xut hin ngy cng nhiu nhng t ng phn quy tc, cỏc n v ny
cng khụng phi l n v nh nht cú ngha na m ta cú th phõn tớch thnh
nhng b phn cú ngha nh hn.




THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

Xem chi tiết: Lược thuật từ và nhận diện từ trong tiếng Việt